Του Γιάγκου Ανδρεάδη*
Συνεχίζουμε να παρακολουθούμε σε μια περίπου λάιφ αναμετάδοση σε συνέχειες την «απελευθέρωση» ενός ακόμη λαού, του ιρανικού: Που αποτελεί άμεση σχεδόν συνέχεια της «απελευθέρωσης», του λαού της Βενεζουέλας και πιθανό προάγγελο της απελευθέρωσης και άλλων ακόμη με πρώτο υποψήφιο τον λαό της Κούβας, χωρίς τίποτε να μας λέει ότι και αυτός θα είναι ο τελευταίος. Το πρώτο – καθόλου θεωρητικό- ζήτημα που ανακύπτει είναι η όλο και πιο φανερή καταρράκωση των κανόνων του διεθνούς δικαίου, το οποίο διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις έχουν αναγάγει σε πρόσχημα για την ανυπαρξία αντίστασης σε μια διεθνή πορεία καταστροφής που μας αγγίζει όλο και πιο πολύ. Καταρράκωση που θυμίζει, αν δεν ξεπερνά, τις χειρότερες ώρες πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ξυπνά τους πιο εφιαλτικούς παραλληλισμούς προσώπων και γεγονότων. Το δεύτερο ζήτημα είναι η ισοπεδωτική εξομοίωση μεταξύ καθεστώτων που άδικα ή και δίκαια θεωρούνται «κακά» και λαών και πολιτισμών που, παρά τις κομψές φραστικές διευκρινήσεις των «απελευθερωτών» εξομοιώνονται στην πράξη βάναυσα με τα καθεστώτα των οποίων οι βαλλόμενοι λαοί μπορεί να είναι θύματα. Η εξομοίωση αυτή συνεπάγεται την αφαίρεση της όποιας ελπίδας ελευθερίας μένει στους λαούς, την περιφρόνηση για οτιδήποτε συγκροτεί την ταυτότητα και την αξιοπρέπειά τους και για την ίδια την ζωή ακόμη -ή και ιδίως- και των πιο αθώων.
Η δολοφονία του Χομενέι και της οικογενείας του αποτελεί για την ώρα το πιο θεαματικό μέρος του συνεχιζόμενου αμερικανο-ισραηλινού προγράμματος εκκαθάρισης των «κακών» του ιρανικού αυτού. Οι στόχοι των επιτιθεμένων πηγαίνουν ωστόσο πολύ πέρα από τα μέλη του καθεστώτος, το οποίο είχε εδώ και πολλά χρόνια αλλά και πρόσφατα προχωρήσει στην πολυαίμακτη καταστολή λαϊκών διαμαρτυριών. Περιλαμβάνουν για παράδειγμα και τις εκατόν εξήντα πέντε μαθήτριες του δημοτικού σχολείου στο οι οποίες μάλλον δεν είχαν πρόθεση να βλάψουν οποιονδήποτε. Ξεκινώ με ένα σύντομο σχολιασμό των δύο γεγονότων: Η ολοκλήρωση των στόχων του προγράμματος της καταναγκαστικής απελευθέρωσης του Ιράν, μοιάζει ωστόσο να σκοντάφτει, διότι η διαφημιζόμενη παντοδυναμία των επιτιθεμένων δεν έχει για την ώρα κάμψει την αντίσταση των Ιρανών που συνεχίζουν να απαντούν χτυπώντας αμερικανικές βάσεις στην ευρύτερη περιοχή με μια αποτελεσματικότητα που, διαψεύδοντας την εικόνα της συμπαγούς διεθνούς υποστήριξης των επιτιθεμένων, δημιουργεί όλο και περισσότερους τριγμούς μέσα και έξω από τις ΗΠΑ. Το δεύτερο γεγονός, η σφαγή των αθώων στο σχολείο, υποτιμάται, περιθωριοποιείται ή εντάσσεται από τις ΗΠΑ, που τελικά ομολόγησαν την άμεση ενοχή τους για το έγκλημα, στις αναπόφευκτες υποτίθεται collateral damages (παράπλευρες απώλειες) που πληρώνει κάθε λαός τον οι ισχυροί του κόσμου -εδώ οι ΗΠΑ και το Ισραήλ- αναλαμβάνουν να απελευθερώσουν, όταν, όπως και για τους λόγους που κρίνουν. Ο βιετναμικός λαός έχει πείρα τέτοιων παράπλευρων απωλειών πριν από πολλές δεκαετίες σε χωριά όπως το Μάι Λάι, όπου περίπου κανείς δεν επέζησε για να δει πoιο θα ήταν το τέλος του πολέμου εκείνου.
Τα όλο και πιο ακραία αλλά και σύνθετα γεγονότα που σφραγίζουν τον εικοστό πρώτο αιώνα δεν επιτρέπουν τοποθετήσεις βασισμένες αποκλειστικά στα δικαιώματα είτε στην γεωπολιτική. Στην περίπτωση της εισβολής στο Ιράν, όπως και σε πολλές άλλες, η υπεραπλοποίηση, η εξιδανίκευση ή ακόμη και η βιαστική προσπάθεια συγκερασμού διαφοερετικών απόψεων τους είναι επικίνδυνες. Από την εποχή που παραμέρισαν την δημοκρατική διακυβέρνηση του Μπάνι Σαντρ και αλλοίωσαν τους στόχους της απελευθερωτικής επανάστασης κατά του αγγλόφιλου και αμερικανόφιλου Σάχη, οι μουλάδες εγκαθίδρυσαν ένα ολοκληρωτικό καθεστώς βασισμένο στον θρησκευτικό φανατισμό. Σοβαρές κατοπινές προσπάθειες, για μια πιο δημοκρατική πορεία, όπως αυτή του προέδρου Μοχαμμάντ Χατάμι (1987-2005) από την όλο και πιο βάναυση καταπίεση των μουλάδων που έβρισκε έρεισμα και στην προκλητική εναντίωση των Δυτικών στο Ιράν που ίσως να το προτιμούσαν να είναι μια «έδρα του κακού» κατάλληλη να συντριβεί και να υποταχθεί με κάθε μέσο. Η αποσιώπηση της τυραννίας των μουλάδων, η καταπίεση των ελευθεριών και ιδιαίτερα των γυναικών και η εξιδανίκευση του ιρανικού καθεστώτος κάθε άλλο παρά βοηθά λοιπόν την κριτική στους σημερινούς εισβολείς. Από την άλλη πλευρά ωστόσο, η ρητορική των ΗΠΑ και του Ισραήλ περί ελευθεριών και δικαιωμάτων και οι γενικόλογες εκφράσεις συμπαθείας προς τον ιρανικό λαό είναι προσωπείο επιδιώξεων που περιλαμβάνουν τον απόλυτο στρατιωτικό, ενεργειακό και γενικά γεωπολιτικό έλεγχο της χώρας και της ευρύτερης περιοχής. Η μοίρα ωμής ή συγκαλυμμένης εξάρτησης και εκμετάλλευσης που οι αυτόκλητοι σωτήρες του σχεδιάζουν για το Ιράν, μπορεί να προβλεφθεί από την ως τώρα πρακτική που οι ισχυροί του κόσμου, επεφύλασσαν και συνεχίζουν να επιφυλάσσουν για τους λαούς μεταξύ των οποίων και τον ελληνικό από τον 19ο αιώνα, όταν ήταν γνωστοί ως «Μεγάλες) Δυνάμεις». Το τι επεφύλαξαν οι Αμερικανοί στην Κούβα αλλοιώνοντας με τον στημένο «Ισπανοαμερικανικό πόλεμο» τον απελευθερωτική επανάστασή της και επιβάλλοντας ένα διεφθαρμένο υποτελές τους καθεστώς, μιλά για το τι ετοιμάζουν για το Ιράν και το γιατί με τόσο μίσος θα επιχειρήσουν όπως φαίνεται να συντρίψουν το καθεστώς που ίδρυσε ο Φιντέλ Κάστρο που τους εξευτέλισε διώχνοντάς τους από το νησί.
Οι σκέψεις αυτές μένουν στο επίπεδο των γενικών διαπιστώσεων αν δεν προχωρήσουμε σε κάποια ερωτήματα που μας αφορούν και που σταθερά αποφεύγουν κάποιοι που διαφωνώντας σε πολλά συμφωνούν στο να βλέπουν τα προβλήματα του τόπου μας αλλά και του πλανήτη μας σαν να ήταν επισκέπτες από τον Άρη στου οποίου την ασφάλεια μπορούν να επιστέψουν ανά πάσα στιγμή. Το ερωτήματα αυτά είναι απλά. Ποιος είναι αυτός που μιλά, ποιος είναι ο τόπος από τον οποίο μιλά, στην περίπτωσή μας η Ελλάδα, πώς εμπλέκονται αυτοί που μας κυβερνούν και οι πολίτες που θέλουν να είναι ενεργοί;
Μια πρώτη συνειδητοποίηση, μοιάζει γενικόλογη και ανεπαρκής αλλά είναι αναγκαία διότι συνδέεται με δραματικές εξελίξεις που ήδη βρίσκονται μπροστά μας. Οι πολίτες και οι κυβερνώντες όλων των χωρών του κόσμου- σε μια εποχή όπου οι τεχνολογίες του ολέθρου εγγυώνται ότι κάθε μείζων σύγκρουση μπορεί να μετατραπεί σε πλανητική- και ειδικότερα όσοι, όπως ζούμε στην Ελλάδα, στην Κύπρο και γενικότερα στην περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου και της Εγγύς Ανατολής θα έπρεπε να συνειδητοποιούμε ότι το δράμα του Ιράν μπορεί να γίνει και δικό μας. Και αυτό για περισσότερους λόγους: Πρώτον ότι ακόμη και αν το καθεστώς του Ιράν υποκύψει στην υπεροπλία του αντιπάλου, και ακολουθήσει η ανάρρηση μιας ομάδας που θα ελέγχεται από τους νικητές, κάτι που δεν είναι βέβαιο, ο ιρανικός λαός που δεν αρχίζει και δεν τελειώνει με το καθεστώβς των μουλάδων και δεν θα εξαφανιστεί δεν θα γίνει εύκολα υποχείριο των σημερινών εξολοθρευτών του.
Ο κύριος Μητσοτάκης συγκροτημένη στόχευση ή αλλοπρόσαλλες και ανεύθυνες κινήσεις; Δείχνει ανησυχαστική κατανόηση κάθε φορά που συναντά τον Ερντογάν, ο οποίος έχει πάντα φροντίσει να μας θυμίζει ώρες μόνον πριν από τέτοιες συναντήσεις αυτά που θεωρεί τα νόμιμα δικαιώματά του στην Μαβί Βατάν ( Γαλάζια Πατρίδα), δείχνει όλη την αρειμάνια τόλμη του αλλού: το στερεότυπο περί – όλο και πιο διάτρητου- διεθνούς δικαίου, περί του ότι η Ελλάδα δεν διεκδικεί και τελικά μια πολιτική χωρίς συνέπεια και στίγμα. Από την μια κηρύσσει τον πόλεμο στην Ρωσία και επιμένει να το κάνει ενώ ο Τραμπ επιχειρεί να κλείσει τον πόλεμο της Ουκρανίας. Από την άλλη η ελληνική κυβέρνηση έχει σήμερα στείλει πρώτη – ευτυχώς ακολουθούμενη και από την Γαλλία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες- τις δυο φρεγάτες και αεροπλάνα για την προστασία της Κύπρου, εξοπλίσει την Κάρπαθο και αναλάβει αντί της Τουρκίας την αεροπορική προστασία της Βουλγαρίας. Όλα αυτά όμως χωρίς να κάνει την σοφή κίνηση της Ισπανίας η οποία μετέχει στην αμυντική κάλυψη της Νοτιοανατολικής Μεσογείου δηλώνοντας ότι αρνείται να μετάσχει στονπόλεμο κατά του Ιράν.
Η μακάρια βεβαιότητα με την οποία τόσο συχνά υπογραμμίζει ο Έλληνας πρωθυπουργός ότι μαζί του πορευόμαστε «στην σωστή πλευρά της Ιστορίας»- μια βεβαιότητα που μπορεί να χαρακτηρίζει μόνον ριζικά ανιστόρητους- μοιάζει να αποτελεί ιδεολόγημα με το ποίο στηρίζει πράξεις που όλο και πιο πολύ εκθέτουν σε κίνδυνο την χώρα. Και το – μειοψηφικό- ρεύμα που συμφωνεί μαζί του στα Μέσα και στο διαδίκτυο αναλύει πιο διεξοδικά την άποψη αυτή ισχυριζόμενο ότι η σωστή αυτή πλευρά είναι ο αγώνας της πολιτισμένης Δύσης εναντίον της βαρβαρότητας. Βαρβαρότητας που εκπροσωπεί όχι ακριβώς ο λαός του Ιράν τον οποίο ΗΠΑ και Ισραήλ ανέλαβαν να σώσουν, να απελευθερώσουν και να διαπαιδαγωγήσουν με την βία αλλά οι μουλάδες. Μπορεί τα διαφορετικά ινστιτούτα και υπηρεσίες των επιτιθέμενων να γνωρίζουν ότι σε αυτό που ονομάζουν λαό υπάρχουν διαφορετικές εθνότητες, και κοινωνικά στρώματα με τις δικές τους μνήμες, δοξασίες, μορφωτικό επίπεδο και μπορεί να έχουν σχεδιάσει να τα εκμεταλλευθούν από τώρα σαν εργαλεία ανατροπής και αύριο σαν όργανα υποτέλειας. Όταν όμως βομβαρδίζουν με τα έξυπνα όπλα τους και με την προπαγάνδα τους τα στρατόπεδα απλοποιούνται. Από την μια υπάρχει ο πάνοπλος πολιτισμός που κυνηγά το κακό και από την άλλη το προς εξόντωσιν θήραμα, οι βάρβαροι.
Βάρβαροι, άγριοι, πρωτόγονοι, άπιστοι . Λέξεις που – μαζί με άλλες- εντόπιζαν ανέκαθεν και συνεχίζουν να εντοπίζουν αυτό που σήμερα κάποιοι ονομάζουν τον λάθος δρόμο της Ιστορίας και θεμελιώνουν ιδεολογικά την ιμπεριαλιστική, αποικιοκρατική κλπ. δια πυρός διόρθωσή του. Ξεκινώντας από την καμπή του Μεσαίωνα προς την Αναγέννηση οι κονκισταδόρες και οι ανά τον κόσμο συνεχιστές τους αποικιοκράτες και ιμπεριαλιστές λεηλάτησαν υποδούλωσαν και συχνά εξολόθρεψαν στην Αμερική, την Ασία και την Αφρική ολόκληρα έθνη και πολιτισμούς αυτών που αποκαλούσαν αγρίους, πρωτόγονους, βάρβαρους κλπ. Η λέξη άγριοι (savages) παρέμεινε συνώνυμη των γηγενών κατοίκων της Βόρειας Αμερικής για τους πιο αμετανόητους σφαγείς τους, για τους οποίους- όπως διακήρυττε ο ήρωας του Εμφυλίου Πολέμου «βόρειος» στρατηγός Σέρινταν- ο μόνος καλός Ινδιάνος είναι ο νεκρός Ινδιάνος. Η λέξη άγριος εξομοίωνε αυτόν/αυτήν τους οποίους χαρακτήριζε με κάτι το μη ανθρώπινο, το κτηνώδες και άρα απενοχοποιούσε την ακραία καταπίεση, τον βιασμό και την εξόντωση τους καθιστώντας τους ένα είδος game (θηράματος) από τον πολιτισμένο Δυτικό θηρευτή τους. Ο φωτισμένος πρωτοπόρος της εθνολογίας κιαι αρχαιογνώστης γάλλος Ιησουίτης Πατήρ Λαφιτώ (1681-1746) μελέτησε από κοντά τους ερυθρόδερμους Ιρόκουα της Βόρειας Αμερικής και παρομοίασε τα ήθη τους με αυτά των αρχαίων Λακεδαιμονίων. Και ένας βαθύς μελετητής του πολιτισμού ανθρώπων της Βόρειας Αμερικής που αποκαλούνταν επίσης υποτιμητικά πρωτόγονοι, ο κορυφαίος ανθρωπολόγος Claude Levi Strauss ανάγκασε όσους ήταν καλόπιστοι να καταλάβουν πως υπάρχει αυτό που ονόμασε και ανέλυσε to 1962 στο διάσημο βιβλίο του «Άγρια Σκέψη», διαφορετική αλλά όχι κατώτερη από αυτήν των Δυτικών. Τέτοια βήματα της παγκόσμιας ανθρωπολογικής έρευνας δεν αποθάρρυναν καθόλου τον κύριο Τραμπ που καλεί τους συμμάχους και υποτελείς του να συμπαραταχθούν σύσσωμοι σε ένα πόλεμο που, παραβλέποντας τις διπλωματικές λεπτολογίες, τελικά μέρα από την χονδροειδή προπαγάνδα και την βάναυση πράξη αυτοπροσδιορίζεται ως πόλεμος πολιτισμού εναντίον βαρβάρων.
Πόσο βάρβαροι είναι οι Πέρσες; Ξεκινώντας από το ότι όταν ο Ηρόδοτος έγραφε την λέξη βάρβαρος εννοούσε τον αλλόγλωσο και όχι τον απολίτιστο, θα προσθέσω ότι μεταξύ αυτών των βαρβάρων περιελάμβανε και οδηγητικούς των οποίων τους πολιτισμούς θεωρούσε εφάμιλλους ή και από κάποιες πλευρές ανώτερους του ελληνικού. Τέτοιοι πολιτισμοί ήταν κατ’ εξοχήν ο Αιγυπτιακός, πρόδρομος σε πολλά του Ελληνικού και ο Περσικός. Ο Αλικαρνασσέας πατέρας της Ιστορίας είναι ίσως ο πρώτος μη Πέρσης ιστορικός ο οποίος υπογραμμίζει με εμπεριστατωμένα επιχειρήματα την σημασία του Περσικού πολιτισμού, αναγνωρίζει το πολιτικό ανάστημα των ιδρυτών της Περσικής αυτοκρατορίας ξεκινώντας από τον Κύρο τον Μέγα και τον Δαρείο τον Πρώτο και περιγράφει με θαυμασμό τον πολιτισμό, την κρατική οργάνωση και τον παγκόσμιο ρόλο της Περσικής αυτοκρατορίας. Από την πρώτη χιλιετία αλλά και νωρίτερα ο χώρος που αυτή καταλαμβάνει αναδεικνύεται σε μια από τις πιο σημαντικές κοιτίδες ενός πολιτισμού που παρ’ όλες τις θρησκευτικές, πολιτικές και άλλες αλλαγές δεν έπαψε ποτέ μέχρι και σήμερα να είναι γόνιμος. Οι Πέρσες της πρώτης χιλιετίας διαπρέπουν στις εικαστικές τέχνες, την ποίηση, τον χορό και την μουσική και μελετούν βαθιά τα μαθηματικά και την αστρονομία. Έχουν μια εντυπωσιακή οργάνωση της κρατικής μηχανής στην κορυφή της οποίας θα παραμένει επί χιλιετίες ο θρόνος και ξεχωρίζουν για την παραδειγματική λειτουργία των βασιλικών ταχυδρομείων. Η έκταση των χωρών που ενσωματώνουν με διάφορους τρόπους –από την Αίγυπτο μέχρι την Μικρά Ασία, την νοτιοανατολική Μεσόγειο ως και την Ινδία και οι ικανότητά να ασκούν διεθνή συνδυαστική πολιτική σε ένα τόσο αχανή χώρο είναι τέτοια που ορθά έχουν αναγνωρισθεί ως η πρώτη, πριν και από την ρωμαϊκή αυτοκρατορία, υπερδύναμη στον κόσμο. Οι τεράστια πολυεθνική δύναμη που τον 5ο αιώνα συγκέντρωσαν για την εκστρατεία του Ξέρξη κατά των Ελλήνων και ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποίησαν στον πόλεμο αυτό τους ουσιαστικά ομοεθνείς Φοίνικες και Καρχηδόνιους για μια εντελώς ταυτόχρονη επίθεση από την Ανατολή (Σαλαμίνα) και την Δύση (Ιμέρα της Σικελίας) δείχνουν μια απίστευτη για την εποχή εκείνη και όσι μόνον ικανότητα συνθετικού πολεμικού σχεδιασμού, που σκόνταψε στην πολεμική ανωτερότητα των Ελλήνων. Οι αμφίσημες αλλά βαθιές σχέσεις των δύο πολιτισμών, του Ελληνικού και του Περσικού καταγράφονται συγκλονιστικά από την τραγωδία. Η πιο γνωστή αλλά όχι η μόνη περίπτωση είναι οι Πέρσες του Αισχύλου όπου βλέπουμε κάτι που είναι σχεδόν ένα ιστορικό άπαξ: Ένα κορυφαίο δημιουργό που δοξάζει την ακριβοπληρωμένη νίκη της μικρής πατρίδας του και θρηνεί την ήττα των πανίσχυρων εχθρών της. Η δεύτερη τραγωδία που αναπάντεχα συνδέει Ιράν και Ελλάδα είναι οι Βάκχες του Ευριπίδη. Παίχτηκαν στα ελληνικά από τον τραγωδό Ιάσονα τον Τραλλιανό τον 1ο π.χ. αιώνα στην αυλή των Αρμενίων συμμάχων των Ιρανών Πάρθων που γιόρταζαν την συντριπτική τους νίκη κατά των Ρωμαϊκών λεγεώνων του Κράσου και αυτή είναι η τελευταία καταγεγραμμένη στην αρχαιότητα παράσταση ελληνικής τραγωδία.
Οι Έλληνες με τον Αλέξανδρο, οι Ρωμαίοι, οι Βυζαντινοί κατά την Πρώτη χιλιετία μ.Χ., οι Άραβες, Τούρκοι, οι Μογγόλοι και στην Δεύτερη χιλιετία οι Ρώσοι και οι Άγγλοι υπήρξαν οι κυριότεροι μεταξύ αυτών που κατέλαβαν το σύνολο ή μέρος των εδαφών της Περσίας. Κανείς ωστόσο από αυτούς δεν μπόρεσε να διακόψει ριζικά την πορεία του Περσικού πολιτισμού. Οι Έλληνες κατέκτησαν με τον Αλέξανδρο το Ιράν αλλά το αποτέσμα ήταν μάλλον μια βαθιά όσμωση από την οποία κέρδισαν και οι δύο πολιτισμοί. ΟΙ περσικές εκδοχές της Φυλλάδας του Μαγαλέξανδρου γραμμένες από τους μεγάλους ποιητές της Περσίας τον Φιρντούσι και τον Νιζάμη αποτελούν μαρτυρίας του γεγονότος αυτού. Το Ισλάμ έγινε από την αραβική κατάκτηση και πέρα η κυρίαρχη θρησκεία, αλλά ο Ζωροαστρισμός, η αρχαία θρησκεία του Ιράν επιβίωσε, στην λαϊκή κουλτούρα και αλλού άλλοτε με σαφέστερο και άλλοτε με πιο υπαινικτικό τρόπο. Αξίζει μάλιστα να υπογραμμίσουμε ότι η αναβίωση του Ζωροαστρισμού ενέπνευσε και εθναπελευθερωτικές κινήσεις στον Ιρανικό χώρο. Δύο μεγάλες προσωπικότητες, ο Ομάρ Καγιάμ (1048-1141) και ο Τζελαλεντίν αλ Ρουμί (1207- 1273) επιβεβαιώνουν το ιστορικό βάθος, την σπάνια πνευματικότητα, την σχέση με τον πολιτισμό και την παιδεία των Ελλήνων των αρχαίων και των Μέσων χρόνων και την οικουμενική επιρροή του περσικού πολιτισμού: Ο Ομάρ Καγιάμ, είναι μονόπλευρα διάσημος στον Δυτικό κόσμο από τις μεταφράσεις αποσπασμάτων των Ρουμπαγιάτ ( τετράστιχων που βιαστικά ιδωμένα αποπνέουν ένα Επικούρειο ηδονιστικό πνεύμα). Υπήρξε μα, φιλόσοφος με πλατωνικές και αριστοτελικές αναφορές, μαθηματικός που ερμήνευσε τον Ευκλείδη, αστρονόμος και θετικός επιστήμων που ανακαλεί μορφές που έζησαν της αιώνες μετά στην Αναγέννηση όπως ο Λεονάρντο ντα ΒΙντσι. Ο Τζελαλεντίν αλ Ρουμί ( ρωμαίος, ρωμιός) που έζησε κυρίως στο σουλτανάτο του Ρουμ στο Ικόνιο, υπήρξε κορυφαίος ποιητής και μύστης που σε διάλογο με την ισλαμική πνευματικότητα, καθώς και με νεοπλατωνικά στοιχεία και με τους έλληνες της Μικράς Ασίας, ίδρυσε το τάγμα δερβίσηδων των Μεβλεβί και συνέδεσε την θρησκευτική πνευματική αναζήτηση με την τελετουργία βασισμένη στον λόγο, την μουσική και τον χορό . τον χορό. Το πνευματικό του άνοιγμα και η άρνηση κάθε μισαλλοδοξίας έκαναν το μήνυμά του ποδεκτό και προσφιλές και πολύ πέρα από τα σύνορα του Περσικού πολιτισμού. η όσμωση του Περσικού με τον Ελληνικό πολιτισμό ξεκινά από τον 6ο π. Χ αιώνα και μεταξύ άλλων αποτυπώνεται στα ελληνίζοντα ανάγλυφα των ανακτόρων της Περσέπολης που δυστυχώς μεγάλο μέρος τους κατέστρεψε ο Αλέξανδρος. Για πολλούς λόγους ωστόσο η μορφή του Μακεδόνα που μετέπλασε ο Ψευδικαλλισσθένης και διέδωσαν οι πολλές μεταφράσεις και διασκευές της Φυλλάδας είναι παρούσα σε παλαιοπερσική (Παχλαβί) εκδοχή και στην συνέχεια σε νεοπερσική με τις υπογραφές των κορυφαίων ποιητών Φιρντουσή τον 10ο και Νιζάμη τον 13ο αιώνα και με έξοχες μικρογραφίες που έρκαναν τον γύρο του κόσμου. Τα λίγα που λέγονται εδώ αρκούν για να μας πείσουν ότι η Περσία/Ιράν της Δεύτερης χιλιετίας παρέμεινε σπουδαίο κέντρο πολιτισμού το ποίο ασκούσε μεγάλη επιρροή και πολύ πέρα από τα σύνορα του Ιράν και του περσικού κράτους. Χωρις να επιχειρήσουμε να συνοψίσουμε την πολιτισμική διαδρομή αιώνων μπορούμε να καταλάβουμε γιατί Ιρανοί δημιουργοί, στοχαστές και διανοούμενοι είναι και σήμερα διεθνώς διάσημοι. Και επίσης να μην απορούμε για το ότι επί προεδρίας Χατάμι εκδόθηκαν στην Τεχεράνη με πρωτοβουλία του Υπουργού Πολιτισμού Μαχατζερανί μεταφράσεις του Καβάφη και του Ρίτσου.
Κλείνοντας θα περιγράψω μια πολιτική κατάσταση όπως παρουσιάστηκε το δεύτερο ήμισυ του 20ου αιώνα σε ένα μέρος κάπου στην Νοτιοανατολική Μεσόγειο ή πιο ανατολικά στην Ασία. Σε ένα κράτος που κυβερνάται από μια βασιλεία που δηλώνει κοινοβουλευτική, ελέγχεται αποφασιστικό βαθμό από τις ΗΠΑ και την Μεγάλη Βρετανία ο ηλικιωμένος δημοκρατικός πρωθυπουργός της χώρας αρνείται να υπηρετήσει τα οικονομικά ή/και τα γεωπολιτικά/στρατιωτικά συμφέροντα των υπερδυνάμεων- κατ’ εξοχήν τα αμερικανικά. Η μεγάλη απήχησή του στον λαό δεν εμποδίζουν τον θρόνο, την CIA και το M16, τους διεθνείς προστάτες και εντολοδότες του να καταργήσουν και τελικά να φυλακίσουν κατ’ οίκον τον πρωθυπουργό που θα τελειώσει την ζωή του σε καθεστώς κατ’ οίκον φρούρησης αλλά θα παραμείνει πηγή έμπνευσης για τους εθναπελευθερωτικούς και κοινωνικούς αγώνες του λαού.
Για ποια χώρα μιλάμε; Και μιλάμε μόνον για μία; Η απάντηση μου δόθηκε από έναν Πέρση διανοούμενο με τον οποίο το 1967 μιλήσαμε για την δικτατορία που είχε επιβληθεί στην Ελλάδα. «Όσα μου περιγράφεις, μου είπε, σχετικά με το πραξικόπημα στην χώρα σας επαναλαμβάνουν σχεδόν κατά λέξη τα όσα συνέβησαν στην δική μου, την Περσία το 1953. Ο βασιλιάς, οι Αμερικάνοι και οι Άγγλοι έριξαν από την εξουσία και φυλάκισαν στο σπίτι του τον Μοσαντέκ, όπως έκαναν φέτος με τον Παπανδρέου». Συνοψίζω τα πιο χαρακτηριστικά για τις αναλογίες τους και αποκαλυπτικά γεγονότα στις δύο χώρες. Σε ότι αφορά στην Περσία η δυναστεία Παχλαβί (1925-1979) εγκαθιδρύθηκε από τους Βρετανούς βασιλέα, ένα κατώτερο στρατιωτικό στην υπηρεσία τους, ο οποίος δίνοντας το όνομα Παχλαβί (το όνομα της παλαιοπερσικής γλώσσας) τόνιζε ότι οι ρίζες της εξουσίας του πήγαιναν πολύ πιο πίσω από την Ισλαμική κατάκτηση της Περσίας, μέχρι και τους Αχαιμενίδες. Εκσυγχρονιστής και φιλελεύθερος σε κάποια ζητήματα- σε ένα βαθμό και στο γυναικείο ζήτημα- ο Σάχης επέβαλε ένα αυταρχικό αστυνομικό καθεστώς με την περιβόητη Σάβακ και έδειξε μια πειθήνια σύμπλευση με τα Δυτικά συμφέροντα. Πράμα που οδήγησε στην αντίθεση με τους ανεξαρτησιακούς και φιλολαϊκούς προσανατολισμούς του Μοσαντέκ και τελικά στην εκπαραθύρωση το 1953 και τον μέχρι κατ’ οίκον εγκλεισμό του μέχρι τον θάνατό του το 1967. Δεν θα επιμείνω απαριθμώντας τις αναλογίες με την ελληνική περίπτωση που μου είχε υποδείξει ο Πέρσης συνομιλητής μου. ΗΠΑ και Μεγάλη Βρετανία υπήρξαν και στην Ελλάδα οι Δυνάμεις που με εργαλείο και εδώ τον Θρόνο έριξαν τον Παπανδρέου (αποτελειώνοντάς τον δεύτερη φάση την Χούντα). Η Ελλάδα δεν είχε πετρέλαια, αλλά ο έλεγχος των νησιών/αεροπλανοφόρων της Μεσογείου, της Κρήτης και ακόμη περισσότερο της Κύπρου – που οι ΗΠΑ ήθελαν ήδη διχοτομημένη- ήταν απαραίτητος καθώς για την στήριξη του Ισραήλ και τον έλεγχο των πετρελαίων της περιοχής. Η σύγκρουση του θρόνου με τον Παπανδρέου -ελληνικό δημοκρατικό και πατριωτικό ανάλογο του Μοσαντέκ-για τον έλεγχο του στρατού και της ΚΥΠ υπήρξαν η αναπόδραστη συνελχεια των παραπάνω. Το σοβαρότερο που σήμερα προκύπτει από την συνεξέταση αυτών των καταστάσεων του 1953 στην Περσία και του 1965-67 στην Ελλάδα δεν είναι η περασμένη αναλογία τους αλλά το γεγονός ότι ενδεχομένως προφητεύουν μελλοντικές και όχι υποχρεωτικά μακρινές μελλοντικές εξελίξεις στις ίδιες ή και σε άλλες χώρες με μια τάση την ενδεχόμενη επανάληψη του παρελθόντος ως τραγικωμωδίας που φανερώνει παράλληλα κυνισμό και έλλειψη φαντασίας. Το σημερινό πλασάρισμα του γιου του Σάχη ως αρχηγού της αναγεννημένης δυναστείας των Παχλαβί είναι εύγλωττο σχετικό παράδειγμα.
Η Ιρανίκη- και όχι εξ αρχής Ισλαμική- επανάσταση που ανέτρεψε το 1989 τον Σάχη εμπνεόταν από το εθνοαπελευθερωτικό και δημοκρατικό όραμα του Μοσαντέκ, εκφρασμένο από τον Μπάνι Σαντρ, αλλά σύντομα αλλοιώθηκε περνώντας στα χέρι των μουλάδων και των φρουρών της Επανάστασης. Επόμενες προσπάθειες για ένα ανεξάρτητο αλλά και δημοκρατικό Ιράν, όπως αυτή του προέδρου Χατάμι ακυρώθηκαν και διότι η οι μουλάδες βρήκαν εξ αντικειμένου επιχείρημα στην καθαρή εχθρότητα των Δυτικών, τους οποίων τα σχέδια βίαιης επιβολής εξυπηρετούσε προφανώς καλύτερα ένα Ιράν «έδρα του Κακού». Το σημερινό Ιράν υφίσταται τόσο την ωμή και ισοπεδωτική επίθεση ΗΠΑ και Ισραήλ όσο και την ωμή καταπίεση του καταπιεστικού και διεφθαρμνεου καθεστώτος ο βομβαρδισμός της Δυτικής προπαγάνδας – που συναγωνίζεται αυτόν των έξυπνων όπλων του θανάτου- δεν αφήνει να φανεί τα πολλά θετικά στοιχεία της Ιρανικής κοινωνίας
Η συνύπαρξη πολύ θετικών και αποκρουστικών στοιχείων στην Ιρανική κοινωνία είναι γεγονός. Μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα είναι αναγκαία η βαθύτερη γνωριμία και συμπόρευση με τα πρώτα και η συμπαράσταση στα θύματα των δεύτερων. Αλλά το κατεπείγον για να υπάρξουν αυτά είναι ένα: Να σταματήσει τώρα ο πόλεμος στο Ιράν. Για χάρη του λαού του Ιράν, αλλά και για χάρη του πλανήτη, που κινδυνεύει να δει το πρόγραμμα των θανατηφόρων απελευθερώσεων να συνεχίζεται . Να σταματήσει ο πόλεμος στο Ιράν, μήπως και εμποδίσουμε τον επερχόμενο στην Κούβα. Μακάρι η ελληνική κυβέρνηση να διδαχτεί από την γενναία στάση της Ισπανίας και μην έχει την αφροσύνη να προχωρήσει από την αναγκαία περιφρούρηση του Αιγαίου και της Κύπρου στην ανοιχτή προσχώρηση στο στρατόπεδο των ειρηνοποιών εισβολέων. Στον αντίποδα τέτοιων πολιτικών οι λαοί, και για πολύ συγκεκριμένους λόγους ο ελληνικός, έχουν ανάγκη ζωής και θανάτου να υπερασπίσουν την ειρήνη και τους πολιτισμούς στον κόσμο.
* Ομότιμος Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, Συγγραφέας
Τα άρθρα που δημοσιεύουμε δεν απηχούν αναγκαστικά τις απόψεις μας και δεν δεσμεύουν παρά τους συγγραφείς τους. Η δημοσίευσή τους έχει να κάνει όχι με το αν συμφωνούμε με τις θέσεις που υιοθετούν, αλλά με το αν τα κρίνουμε ενδιαφέροντα για τους αναγνώστες μας.
