Του Δημήτρη Κωνσταντακόπουλου
Χάσαμε τον περασμένο Φλεβάρη μια από τις πιο σημαντικές κριτικές διανοουμένους της εποχής μας, την Αμερικανο-Γαλλίδα πολιτική και κοινωνική επιστήμονα Susan George (https://www.tni.org/en/profile/susan-george, https://en.wikipedia.org/wiki/Susan_George_(political_scientist), Πρόεδρο του Translational Institute του ‘Αμστερνταμ και της κίνησης ATTAC-France, συγγραφέα δεκαεπτά βιβλίων που γνώρισαν μεγάλη επιτυχία και μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες. Αντισυμβατική, η Susan George μελέτησε σε βάθος το φαινόμενο των πολυεθνικών εταιρειών και επέκρινε το κυρίαρχο νεοφιλελεύθερο οικονομικό μοντέλο, τις πολιτικές του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας και τη «συναίνεση της Ουάσιγκτων». Eίχα τη χαρά να τη γνωρίσω και οι συζητήσεις μαζί της στο σπίτι της στο Παρίσι ήταν πάντα μια πηγή πολύ μεγάλης γνώσης και έμπνευσης. Θυμάμαι πάντα την περήφανη αξιοπρέπειά της, ακόμα κι όταν διερωτιόταν αν αξίζει κανείς να παρατείνει τη ζωή του έστω και με μεγάλους πόνους – μια περήφανη αξιοπρέπεια που απέτρεπε κάθε σκιά οίκτου.
Για πολλά χρόνια την απασχολούσε όλο και περισσότερο η κλιματική και ευρύτερη οικολογική κρίση που απειλεί την ανθρωπότητα. Είχε μάλιστα εισάγει τον όρο «Γεωκτονία», για να περιγράψει την επίθεση του κυρίαρχου οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου στο κλίμα, δηλαδή στο φυσικό περιβάλλον που επιτρέπει στον άνθρωπο να επιβιώνει και να αναπτύσσει τον πολιτισμό του (όσον διαθέτει τέλος πάντων). «Γεωκτονία» σε αντιπαράθεση με τον ευρέως χρησιμοποιούμενο όρο «οικοκτονία», που περιγράφει την καταστροφή ενός συγκεκριμένου οικοσυστήματος, όπως π.χ. του Περσικού Κόλπου, της λεκάνης του Αμαζονίου, του κόλπου του Μεξικού ή της λωρίδας της Γάζας. Αλλά και «Γεωκτονία», γιατί η εποχή μας είναι η έκτη στην ιστορία της Γης εποχή μαζικής εξαφάνισης των ειδών.
‘Όλα αυτά τα εξήγησε αναλυτικά σε μια συνέντευξη που μου έδωσε για το ΑΠΕ – ΜΠΕ και δημοσιεύτηκε στις 25-1-2017, στην αρχή της πρώτης θητείας Τραμπ, εκφράζοντας τη βαθύτατη απορία της γιατί οι άνθρωποι δεν συνειδητοποιούν σε συλλογικό επίπεδο τον κίνδυνο της εξαφάνισής τους και δεν δρουν για να τον αποτρέψουν! Δεν είναι μόνο δική της η απορία και πολλοί άλλοι ακόμα την έχουν εκφράσει. Για παράδειγμα ο Λιβανέζος συγγραφέας Αμίν Μααλούφ, διερωτήθηκε σε ένα από τα βιβλία του αν το «ένστικτο της αυτοσυντήρησης» λειτουργεί στο συλλογικό επίπεδο. Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν έναν αγχολυτικό μηχανισμό αντίστοιχο της στρουθοκαμήλου, μου είπε μια μέρα ο Γάλλος δημογράφος Εμμανουέλ Τοντ. Μερικοί όμως δεν τον έχουν και προειδοποιούν για τους κινδύνους και τα προβλήματα που ελλοχεύουν. Στην άλλη άκρη του εκκρεμούς ο ποιητής και φιλόσοφος Philippe Tancellin λέει ότι οι Παλαιστίνιοι πάσχουν από μία ιδιαίτερη ασθένεια, την ελπίδα. Για τους πιο απαισιόδοξους υπάρχει πάντως η διαπίστωση του ανθρωπολόγου Κλωντ – Λεβύ Στρως ότι ορισμένες φυλές, αντιμέτωπες με προβλήματα που δεν μπορούν να επιλύσουν, διαλέγουν το δρόμο της συλλογικής αυτοκτονίας.
Τέλος πάντως, ας ελπίσουμε ότι υπάρχει και θα λειτουργήσει κάποια στιγμή αυτό το ένστικτο συλλογικής αυτοσυντήρησης, αν και περισσότερη αξία από το να κάνουμε πιθανολογήσεις έχει να ενεργούμε, όσο μπορεί ο καθένας, κι ο καθένας κάτι μπορεί να κάνει έστω και λίγο, για να λειτουργήσει ένα τέτοιο ένστικτο, όσο είναι καιρός.
Η θερμοκρασία ανεβαίνει, οι προσπάθειες μειώνονται!
Παρά το ότι πέρασαν εννιά χρόνια από αυτή τη συνέντευξη θα διαπιστώσετε, αν τη διαβάσετε σήμερα, ότι παραμένει εξίσου, ίσως και περισσότερο επίκαιρη, δραματικά επίκαιρη θα λέγαμε, και σήμερα. Στα εννιά χρόνια που μεσολάβησαν από τότε η θερμοκρασία της Γης συνεχίζει να ανεβαίνει ακάθεκτη και τα καταστροφικά και συχνά θανατηφόρα «ακραία καιρικά φαινόμενα» πολλαπλασιάζονται σε όλες τις ηπείρους. Αυτά τα χρόνια υπήρξαν τα θερμότερα στην ιστορία του πλανήτη από τότε που μετράμε τη θερμοκρασία του. ‘Οσο όμως η θερμοκρασία ανεβαίνει, οι πάγοι λιώνουν και η στάθμη του νερού ανεβαίνει, τόσο μειώνονται τα μέτρα για την αντιμετώπιση του φαινομένου!
Στην αρχή της δεκαετίας που διανύουμε ακούσαμε πολλά παχιά λόγια για την κλιματική κρίση, αν και χωρίς σοβαρό πρακτικό αντίκρυσμα. Μετά, ακόμα και τα λόγια υποχώρησαν. Το ενδιαφέρον για το κλίμα, αλλά και τις υπόλοιπες οικολογικές απειλές μειώθηκε δραστικά καθώς οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί ΝΑΤΟ και Ρωσίας και του Ισραήλ με την Παλαιστίνη, τη Συρία, τους Σιϊτες του Λιβάνου και το Ιράν πέρασαν σε «θερμή» φάση στην Ουκρανία, τη Δυτική Ασία, αλλά και γύρω από αυτήν όπως στη νότια. πρώην σοβιετική Υπερκαυκασία (Αζερμπαϊτζάν, Ισραήλ και Τουρκία κατά Ναγκόρνο – Καραμπάχ), αλλά και μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν. Δυνάμεις άλλωστε από τη Μέση Ανατολή έπαιξαν σημαντικό ρόλο και έβαλαν το «χεράκι» τους στις εξελίξεις στο Σουδάν, όπου σημειώνεται τώρα μια από τις μεγαλύτερες ανθρωπιστικές κρίσεις της ιστορίας, προς γενική παγκόσμια αδιαφορία.
Σήμερα, οι συρράξεις παγκοσμίως έχουν φτάσει σε αριθμό ρεκόρ και ο μόνος λόγος που δεν έχουμε φτάσει σε ανοιχτό και πλήρη παγκόσμιο πόλεμο μοιάζει να είναι η ύπαρξη των πυρηνικών όπλων. Δυσκολεύεται όμως κανείς να πιστέψει ότι μια κατάσταση τόσο έντονων και διαρκώς κλιμακούμενων αντιπαραθέσεων μπορεί να συνεχιστεί χωρίς κάποια στιγμή να οδηγηθούμε και σε πυρηνικό πόλεμο έστω και από λάθος υπολογισμό ανθρώπων ή μηχανημάτων. Η ενσωμάτωση της τεχνητής νοϋμοσύνης στην πολεμική τεχνολογία, αλλά και οι πρόοδοι της βιοτεχνολογίας κάνουν ακόμα πιο ανησυχητική την κατάσταση.
Ακόμα κι αν αποφύγουμε άλλωστε την πυρηνική καταστροφή, η παγίωση του παρόντος «πολεμικού» κλίματος καθιστά αδύνατη την περισσότερο από ποτέ αναγκαία διεθνή συνεργασία για την αντιμετώπιση των, παγκόσμιων στην ουσία τους, τεράστιων προβλημάτων της ανθρωπότητας.
Προς εντεινόμενη καταστροφή του κλίματος
Η ουκρανική κρίση του 2022 έβαλε φρένο σε οποιαδήποτε σοβαρή δράση για το κλίμα (όχι δηλαδή ότι ήταν και σπουδαία πριν από αυτή), αλλά και το έδιωξε από την κύρια διεθνή πολιτική ατζέντα, με μόνο την Κίνα και λιγότερο την ΕΕ να φαίνονται ακόμα διατεθειμένες να συνεχίσουν κάπως τις λεγόμενες «πράσινες» πολιτικές. Η εκλογή Τραμπ το 2024 «αποτέλειωσε» κάθε σοβαρή προσπάθεια στις ΗΠΑ, όχι μόνο για το κλίμα, αλλά και για το περιβάλλον γενικά. Η κυβέρνηση Τραμπ κατήργησε τους περισσότερους φραγμούς κάθε είδους στη δράση των «γιγάντων» της ενέργειας και των εξορύξεων.
Οι «πράσινες» πολιτικές βάλλονται μαζικά από τις θιγόμενες από αυτές πολυεθνικές εταιρείες, ιδίως ορυκτών καυσίμων, που χρηματοδότησαν με ένα δις δολλάρια τους «αρνητές» της κλιματικής αλλαγής μετά το 2018. Οι πράσινες πολιτικές επικρίνονται επίσης ως μη καλο-σχεδιασμένες, ή ως επιβαρύνουσες δυσανάλογα φτωχά κοινωνικά στρώματα ή φτωχές χώρες. H άνοδος του «κλιματοσκεπτικισμού» συμπίπτει με την άνοδο της ‘Ακρας Δεξιάς στη Δύση μετά το 2015. ‘Ενας αριθμός πολιτών που έχει χάσει την εμπιστοσύνη του ή και είναι οργισμένοι με το πολιτικό, ευρωενωσιακό και επιστημονικό ακόμα προσωπικό, δεν είναι διατεθειμένοι να θυσιάσουν τμήμα ενός πληττόμενου βιοτικού επιπέδου για μακροχρόνιους σκοπούς για τους οποίους δεν είναι καν σίγουροι.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η κυριολεκτική κατεδάφιση της λωρίδας της Γάζας και μετά οι δύο πόλεμοι των ΗΠΑ και του Ισραήλ κατά του Ιράν, αλλά και οι βομβαρδισμοί της Συρίας και ιδίως του Λιβάνου, υπήρξαν μια πλήρης καταστροφή για το περιβάλλον στην Ευρώπη, τη δυτική Ασία και όλο τον κόσμο. Οι ίδιοι οι πόλεμοι προκάλεσαν τεράστια έκλυση αερίων θερμοκηπίου, που συμβάλλουν στην υπερθέρμανση του πλανήτη, αλλά και πολύ μεγάλες καταστροφές κάθε είδους στις περιοχές που διεξήχθησαν, από όξινη μαύρη βροχή, (https://www.amna.gr/home/article/982401/) που μπορεί να προκαλέσει μακροχρονίως καρκίνους σε αριθμούς ανάλογους με αυτούς που θα προκαλούσε μακροχρόνια μια πυρηνική έκρηξη, έως ανεπίστρεπτες καταστροφές στο οικοσύστημα του Περσικού. ‘Ένα πρόσφατο άρθρο σε μια από τις εγκυρότερες επιστημονικές επιθεωρήσεις, τη Scientific American, εξηγεί πως ο πόλεμος έχει εκθέσει το συγκεκριμένο οικοσύστημα, μοναδικό και πολύτιμο για όλη την ανθρωπότητα σε πολύ μεγάλο κίνδυνο ανεπίστρεπτης καταστροφής, πόσο μάλλον που υφίσταται επίσης τις συνέπειες μιας πέραν κάθε λογικής ανοικοδόμησης των (μέχρι πρότινος τουλάχιστο) πάμπλουτων εμιράτων The war in Iran is supercharging an ecological crisis in the Persian Gulf
Φοβερές είναι και οι καταστροφές στο περιβάλλον της Ουκρανίας, που είναι μάλιστα και ο σιτοβολώνας της Ευρώπης, κινδυνεύουμε δηλαδή να φάμε μολυσμένες τροφές. Πολύ εκτεταμένες ζημιές έχουν σημειωθεί πρόσφατα στο περιβάλλον της Ρωσικής Ομοσπονδίας λόγω των επιθέσεων ουκρανικών drones στις πετρελαϊκές της εγκαταστάσεις.
Η Διεθνής Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας έχει εκφράσει επίσης έντονη ανησυχία για τους κατά καιρούς βομβαρδισμούς του πυρηνικού εργοστασίου ηλεκτροπαραγωγής της Ζαπορίζιε, αλλά και πυρηνικών εγκαταστάσεων στο Ιράν, ενώ η παροχή στην Ουκρανία βλημάτων με απεμπλουτισμένο ουράνιο από τις ΗΠΑ και τη Βρετανία, μιας ουσίας γνωστής για την καταστροφική δράση της στο περιβάλλον και την υγεία από τους πολέμους στη Γιουγκοσλαβία, δεν κάνει τα πράγματα καλύτερα. Στο Ιράν είχαμε επίσης βομβαρδισμούς πυρηνικών εγκαταστάσεων, που είναι κάπως δύσκολο να πιστέψει κάποιος ότι δεν προκάλεσαν διαρροή ραδιενέργειας στο περιβάλλον.
Η πιθανότητα να πάμε σε χρήση πυρηνικών όπλων έχει εξάλλου επανειλημμένως συζητηθεί και για τους δύο βασικούς πολέμους.
Πέραν των άμεσων, οι πολεμικές αυτές συγκρούσεις, έχουν και άλλες έμμεσες, αλλά πολύ σημαντικές επιπτώσεις. Αυξάνονται οι ένοπλες δυνάμεις των κρατών, που είναι βασικός παράγοντας εκπομπής αερίων θερμοκηπίου και γενικότερης μόλυνσης του περιβάλλοντος. Η πολύ μεγάλη αύξηση των πολεμικών δαπανών και των κονδυλίων για εξοπλισμούς σημαίνει πολύ σοβαρή μείωση δαπανών για την προστασία του περιβάλλοντος (όπως επίσης κοινωνικών δαπανών και δαπανών για την αντιμετώπιση των τεράστιων και επιδεινούμενων προβλημάτων του παγκόσμιου Νότου).
Δεν χρειάζεται να είναι κανείς «Αϊνστάιν» για να καταλάβει ότι η παγκόσμια κοινωνία δεν είναι βιώσιμη στην παρούσα μορφή της, τουλάχιστο μεσοπρόθεσμα, αν όχι και βραχυπρόθεσμα. Ας ελπίσουμε ότι η συνειδητοποίηση των απειλητικών προοπτικών θα συνεγείρει την ανθρωπότητα. Βέβαια το να συνειδητοποιείς κάτι σημαίνει επίσης και να ενεργείς. Και όλοι κάτι μπορούμε να κάνουμε, έστω και λίγο.
