Εμβληματική Γυναίκα της Ζάκυθος από το Δίκτυο Κινητήρας στο Καφενείο Σωκράτης
Του Γιάγκου Ανδρεάδη.
Πόσο μπορεί να μας αφορά σήμερα το θεατρικό ανέβασμα του έργου «Η Γυναίκα της Ζάκυθος» του Σολωμού; Και πόσο μπορεί μια τέτοια παράσταση να στηθεί σε ένα καφενείο, έστω και αν αυτό είναι ο ιστορικός «Σωκράτης», στην πλατεία Αγίου Παύλου, στην οδό Χίου 43 στο Μεταξουργείο;
Ξεκινώ από το έργο με μια δήλωση που κινδυνεύει να φανεί υπερβολική. «Η Γυναίκα» είναι το πρώτο και ίσως το σημαντικότερο νεώτερο ποιητικό ισοδύναμο της αρχαίας τραγωδίας και ιδιαίτερα αυτής του Αισχύλου. Ισοδύναμο ποιητικό και θεατρικό, όπως αποδεικνύουν και οι επανειλημμένες σημαντικές ερμηνείες του, ξεκινώντας από την Λέσχη Βόλου με σκηνοθέτη τον Σπύρο Βραχωρίτη με τον αλησμόνητο Νίκο Σκυλοδήμο στον ρόλο του ιερομόναχου Διονύσιου και την Μίρκα Γεμεντζάκη στον ρόλο της Γυναίκας.
Για τι μιλάει «Η Γυναίκα»; Όπως και στις τραγωδίες, στο έργο αυτό διαλέγονται δραματικά οι τρείς βασικοί πόλοι της τραγωδίας: Ο Οίκος (των Ατρειδών, των Λαβδακιδών), η Πόλις ( η Θήβα , η Αθήνα ως πολιτικές οντότητες) και ο Κόσμος (ο άνω κόσμος του Ολύμπου και ο κάτω του Άδη. Στην «Γυναίκα» οι αντίστοιχοι πόλοι είναι επίσης: Ο Οίκος, δηλαδή το σπίτι της Γυναίκας με τα οικογενειακά δεινά του ( Μισεί τον άντρα, την κόρη και την αδελφή της). Η Πόλις, δηλαδή η Ζάκυνθος όπου παίζεται το δράμα της υποδοχής ή της βίαιης αποπομπής των προσφύγων από το Μεσολόγγι (την πόλιν του Αγώνα), δράμα που ξαναπαίχτηκε και συνεχίζει να παίζεται με τους πρόσφυγες από την Μικρασία το 1922, την Κύπρο το 1974, τον Λίβανο την Συρία κ.α. χτες και σήμερα. Και ο Κόσμος των νεκρών και των αγγέλων με τους οποίους μιλά ο ιερομόναχος.
Το έργο δεν θα είχε την δύναμη που έχει, αν δεν ήταν όχι καρπός αρχαιολατρικής μίμησης αλλά καρπός συνάντησης ιερών τεράτων που γεφυρώνουν με την έκρηξη του ταλέντου τους τις ρωγμές και τα χάσματα των αιώνων. Ο Σολωμός εκφράζεται με έναν ανεπανάληπτο λόγο που ανταποκρίνεται στο πολυεπίπεδο των θεμάτων του. Λόγο υψηλό, που συνομιλεί με την «Αποκάλυψη» του Ιωάννη, αλλά που της υποτάσσεται, όπως αλλού λέει ο ποιητής, για να την υποτάξει. Λόγο που δεν διστάζει να παντρέψει το υψηλό με την χυδαιότητα ή την βωμολοχία. Και που τολμά να ενσωματώσει τα βογκητά μιας ανίερης και θανατερής συνουσίας είτε και νεκροζώντανους που σαλεύουν στο φέρετρό τους τραυλίζοντας. Μην κουραστούμε να αποφασίσουμε αν «Η Γυναίκα» είναι τραγικό ή κωμικό έργο. Οι Έλληνες δραματικοί ποιητές και μετά από αυτούς οι Ελισαβετιανοί, και κατόπιν ο Μολιέρος και ο Μπρεχτ μας δίδαξαν ότι το τραγικό και το κωμικό, όσο πιο δυνατά είναι, τόσο πιο πολύ βρίσκονται αξεδιάλυτα και αινιγματικά κοντά. Ιδίως όταν, τα πάντα εδώ υπηρετούν, όπως ορίζει ο Αριστοτέλης, όχι την απαγγελίαν αλλά την δράσιν και -μέσα από τον φόβον και το έλεος- παντρεμένα με ένα πικρό γέλιο- περαίνουν ( οδηγούν δηλαδή στην ολοκλήρωσή της) την κάθαρσιν.
Η Αλίκη Αβδελοπούλου και ο Δημήτρης Αγοράς υπηρετούν με ξεχωριστή δύναμη, φρεσκάδα και ωριμότητα την αυτοσκηνοθεσία που προτείνεται από το σολωμικό κείμενο: Την μεταμόρφωση της αφήγησης σε υπόκριση, θεατρικό κώδικα που μας παραδόθηκε από κορυφαίους ηθοποιούς της Ελλάδας και γενικά της Μεσογείου και επίσης από τους λαϊκούς παραμυθάδες. Το πώς με άλλα λόγια οι μεσογειακοί αφηγητές/ ερμηνευτές απογειώνονται από το εδώ και τώρα και – χωρίς διαζύγιο με την πραγματικότητα- κυριολεκτικά ενσαρκώνουν αυτό -πρόσωπο, φυσικό είτε υπερφυσικό γεγονός, ηχητικό τοπίο- που αφηγούνται. Διαδικασία που συναντά τις σημαντικότερες πτυχές του θεραπευτικού και παιδαγωγικού ψυχοδράματος που συνδυάζει την ψυχαναλυτική παλινδρόμηση με την ερμηνεία του των ρόλων του οικογενειακού δράματος. Με την έννοια αυτή το να ξεκινήσει η παράσταση από τον Δημήτρη Αγορά, που συνομιλούσε με τους θεατές καθισμένος σε ένα τραπεζάκι του «Σωκράτη», δεν αποτελούσε ένα «εφέ» αλλά το θεμέλιο για όσα ακολουθούν, όπως η σπαραχτική ερμηνεία της Γυναίκας από την Αλίκη Αβδελοπούλου. Η Αντιγόνη Γύρα είχε καθοριστική – και επιμελώς υπαινικτική- παρουσία σε όλα τα επίπεδα του θεάματος: Στην σκηνοθεσία, την διδασκαλία, την δραματουργία, την κίνηση της παράστασης. Παράστασης που στηρίχτηκε και στην συμβολή και άλλων άξιων συντελεστών(Δήμητρα Ζαγορά, Κωνσταντίνος Πουλής, Ελένη Αγορά, Σάκης Ψαρρός, Στέφανός Κοσμίδης κ. α).
Πριν από τρεις περίπου δεκαετίες είχα την χαρά να έχω θεατή της αβαν πρεμιέρ της «Γυναίκας της Ζάκυθος» που ανέβαζα με τους τελειόφοιτους της Σχολής του Εθνικού Θεάτρου – ανάμεσά τους και την Αλίκη Αβδελοπούλου- τον Μίνωα Βολανάκη. Με την ανεπανάληπτη γενναιοδωρία του πρότεινε να ενώσουμε Σολωμό και Μπάυρον και να ανεβάσουμε μαζί, εμείς την Γυναίκα και αυτός την έξοχη παράστασή του, του «Κάιν» του Βύρωνα, όραμα που δεν ευοδώθηκε. Κλείνω λέγοντας ότι η παράσταση που είδα προχτές μου άρεσε περισσότερο από κείνη που είχα τόσο αγαπήσει.
Τα άρθρα που δημοσιεύουμε δεν απηχούν αναγκαστικά τις απόψεις μας και δεν δεσμεύουν παρά τους συγγραφείς τους. Η δημοσίευσή τους έχει να κάνει όχι με το αν συμφωνούμε με τις θέσεις που υιοθετούν, αλλά με το αν τα κρίνουμε ενδιαφέροντα για τους αναγνώστες μας.
