Ένα παρελθόν που δεν παρέρχεται

Στις παραμονές των Χριστουγέννων 2024, όταν άρχισαν οι εργασίες ανάπλασης της περιοχής κοντά στις φυλακές Επταπυργίου, βρέθηκε ένας πρόχειρος τάφος με δύο σκελετούς. Οι εργασίες του δήμου συνεχίστηκαν και στις 26 Φεβρουαρίου 2025 το  συνεργείο έπεσε πάνω σε ένα μεγαλύτερο ομαδικό τάφο, στον οποίο ήταν στοιβαγμένα το ένα μετά το άλλο 11 πτώματα εκτελεσμένων. Μέχρι τα μέσα Μαρτίου είχαν ανακαλυφθεί συνολικά 5 ομαδικοί τάφοι με συνολικά 33 σκελετούς, η μεγάλη πλειονότητα των οποίων ανήκε, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, σε νεαρούς άνδρες περίπου 20 ετών. Από την αρχή δεν υπήρχε αμφιβολία ότι επρόκειτο για σκελετούς πολιτικών κρατουμένων της εποχής του Εμφυλίου, όχι μόνο λόγω της τοποθεσίας αλλά και γιατί τα κρανία είχαν τη χαρακτηριστική οπή από τη χαριστική βολή, που έριχνε στο τέλος ο επικεφαλής του εκτελεστικού αποσπάσματος. Εύλογα η υπόθεση των ομαδικών τάφων απέκτησε μεγάλη δημοσιότητα καθώς έφερνε στην επιφάνεια μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες του Εμφυλίου. Αρχικά, πρωταγωνιστές της υπόθεσης ήταν οι συγγενείς και απόγονοι των εκτελεσμένων στο Επταπύργιο, οι οποίοι ήθελαν την ταυτοποίηση των νεκρών.  Όλοι, όμως, αντιλαμβάνονταν ότι επρόκειτο για κάτι μεγαλύτερο. Οι μαζικοί τάφοι που εντοπίστηκαν τυχαία, άνοιγαν το ζήτημα των εκτελέσεων των πολιτικών κρατουμένων και της μεταχείρισης που επιφυλάχθηκε τότε (και μετά) στις σορούς των εκτελεσθέντων.

Οι 34 σκελετοί πολιτικών κρατουμένων στις φυλακές Επταπυργίου είναι, αυτό που λέμε, η κορυφή του παγόβουνου. Μόνο στις φυλακές Επταπυργίου εκτελέστηκαν στα χρόνια του Εμφυλίου, σύμφωνα με κάποιες πρόσφατες εκτιμήσεις, σχεδόν 400 πολιτικοί κρατούμενοι. Αλλά δεν είναι μόνο αυτοί. Εκτελέσεις πολιτικών κρατουμένων έγιναν σε τοποθεσίες κοντά και σε πολλές άλλες φυλακές, όπως μεταξύ άλλων, της Αίγινας, της Κέρκυρας, του Αβέρωφ, της Ακροναυπλίας, της Κεφαλονιάς, του Ιτζεδίν στην Κρήτη. Σύμφωνα με κάποια επίσημα στοιχεία τουλάχιστον 3.400 πολιτικοί κρατούμενοι (κυρίως άνδρες) εκτελέστηκαν από το 1946 έως το 1949. Ποια είναι τα ονόματά τους, πότε και πού εκτελέστηκαν, ποιοι εξακολουθούν να βρίσκονται θαμμένοι σε ομαδικούς τάφους τόσες δεκαετίες μετά την λήξη του Εμφυλίου;

Θα περίμενε κανείς η πολιτεία, και ιδιαίτερα το υπουργείο Πολιτισμού, να δείξει ενδιαφέρον. Ωστόσο, η στάση ήταν πολύ διαφορετική. Σε σχετική με το θέμα ερώτηση η υπουργός Λ. Μενδώνη υποστήριξε ότι οι ομαδικοί τάφοι «δεν συνιστούν αρχαιολογικό εύρημα. Η Εφορεία παρακολουθεί τη συνέχεια εκτέλεσης του έργου από το Δήμο Συκεών και εάν διαπιστωθεί η εύρεση αρχαιοτήτων, θα προχωρήσει σε όλες τις προβλεπόμενες από τον Νόμο ενέργειες». Η υπουργός επικαλείται τον νόμο (που ορίζει ως αρχαιότητες τα ευρήματα μέχρι το 1830), ενώ γνωρίζει ότι η τρέχουσα διεθνής πρακτική των ανασκαφών είναι διαφορετική. Στην Ισπανία γίνονται ανασκαφές για τον εντοπισμό σκελετών από τους νεκρούς του εμφυλίου πολέμου. Το ίδιο και σε χώρες της Λατινικής Αμερικής που γνώρισαν αιμοσταγείς δικτατορίες. Στην Κύπρο γίνονται εκταφές στις ελεύθερες περιοχές όπου το 1974 θάφτηκαν άτομα, των οποίων η ταυτότητα δεν είχε βεβαιωθεί κατά τον χρόνο της ταφής. Σε κάθε περίπτωση, ακόμα κι αν οι ομαδικοί τάφοι δεν είναι αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, είναι σίγουρα ιστορικού ενδιαφέροντος. Ή, μήπως όχι;

Υπάρχει ένα παρελθόν το οποίο, για την πολιτεία, έχει περισσότερο ενδιαφέρον από κάποιο άλλο; Ποιο παρελθόν θεωρείται ιστορικά σημαντικό και το διαφυλάσσουμε, αναδεικνύουμε, προστατεύουμε και ποιο παρελθόν εγκαταλείπεται στη λήθη, την αδιαφορία και την καταστροφή; Για πάρα πολλές δεκαετίες το ζήτημα ήταν η ανάδειξη του ένδοξου παρελθόντος που συνδεόταν με την εθνική ταυτότητα κάτι που οδήγησε στην απαξίωση και εξαφάνιση των ιχνών άλλων, μη «ελληνο-χριστιανικών» πολιτισμών στον ελλαδικό χώρο. Βέβαια τις τελευταίες δεκαετίες, η ανάδειξη του παρελθόντος απέκτησε μια πολυπολιτισμική διάσταση και συνδέθηκε στενά με την τουριστική ανάπτυξη. Τι συμβαίνει με ό,τι δεν χωρά στο ένδοξο εθνικό παρελθόν ή δεν μπορεί να μετατραπεί σε τουριστικό «προϊόν»; Τι συμβαίνει με το παρελθόν των εμφύλιων συγκρούσεων, της βίας, των διώξεων, των εκτελέσεων; Η εγκατάλειψη των στρατοπέδων της Μακρονήσου στη φθορά του χρόνου, οι ιδέες για την «αξιοποίηση» της Γυάρου, η αδιαφορία της πολιτείας για τους ομαδικούς τάφους δείχνουν ότι η κυβέρνηση θέλει αυτό το σκοτεινό παρελθόν να ξεχαστεί. Για άλλη μια φορά όμως το τεράστιο ενδιαφέρον της κοινής γνώμης και η δημόσια συζήτηση που προκάλεσε η ανακάλυψη των ομαδικών τάφων αποδεικνύουν ότι αυτό το παρελθόν, όσο σκοτεινό κι αν είναι, δεν παρέρχεται, δεν μπορεί να ξεχαστεί γιατί είναι αναπόσπαστο κομμάτι της σύγχρονης ιστορίας μας.